دلایل چاقی چیست؟ چرا با وجود رژیم باز هم چاق می‌شویم؟

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که با وجود رعایت سخت‌گیرانه‌ترین رژیم‌ ها و ساعت‌ ها فعالیت بدنی، باز هم تغییری در وزن خود مشاهده نکنید؟ بسیاری از افراد تصور می‌ کنند کاهش وزن تنها به اراده بستگی دارد، اما حقیقت علمی نشان می‌دهد که دلایل چاقی بسیار پیچیده‌ تر از فرمول ساده «کالری دریافتی منهای کالری مصرفی» است. شناخت ریشه‌ای این عوامل به شما کمک می‌ کند تا متوجه شوید چرا بدن شما در برابر کاهش وزن مقاومت می‌ کند و چرا گاهی روش‌ های سنتی دیگر اثربخش نیستند.

در واقع، چاقی یک انتخاب یا صرفا نتیجه تنبلی نیست، بلکه یک بیماری مزمن و چند عاملی است. وقتی از علت چاقی صحبت می‌ کنیم، مجموعه‌ای از عوامل بیولوژیکی، محیطی و روانی را در نظر می‌ گیریم که دست به دست هم می‌ دهند تا توازن انرژی در بدن را برهم بزنند. اگر شما هم مدام از خود می‌ پرسید چرا چاق می‌ شویم، باید بدانید که پاسخ در لایه‌ های عمیق‌ تری از فیزیولوژی بدن شما نهفته است که در ادامه به بررسی علمی آن‌ ها می‌ پردازیم.

عوامل ژنتیکی و بیولوژیکی؛ وقتی بدن علیه شماست

بسیاری از مراجعین به کلینیک‌ های جراحی لاغری بیان می‌ کنند که از بدو تولد یا نوجوانی با اضافه وزن درگیر بوده‌اند. اینجاست که نقش پررنگ ژنتیک به عنوان یکی از اصلی‌ ترین انواع دلایل چاقی خودنمایی می‌ کند.

نقش ژن‌ ها در ذخیره چربی

ژن‌ های ما مانند یک نقشه راه عمل می‌ کنند. آن‌ ها به بدن دستور می‌ دهند که چربی‌ ها را در کجا ذخیره کند، با چه سرعتی کالری بسوزاند و چه زمانی سیگنال سیری را به مغز ارسال کند. تحقیقات نشان داده است که برخی افراد به صورت ارثی مستعد چاقی مفرط هستند؛ به این معنا که سیستم سوخت‌وساز بدن آن‌ ها به گونه‌ای برنامه‌ریزی شده که بیشترین میزان انرژی را به بافت چربی تبدیل کرده و کمترین تمایل را به سوزاندن آن دارد.

نظریه “Set Point” (نقطه تنظیم وزن)

یکی از دلایل علمی که توضیح می‌ دهد چرا بسیاری از افراد پس از کاهش وزن دوباره چاق می‌شوند، نظریه نقطه تنظیم (Set Point) است. بدن شما یک وزن مشخص را به عنوان «محدوده امن» می‌ شناسد. وقتی با رژیم‌ های سخت سعی می‌ کنید این وزن را کاهش دهید، بدن احساس خطر کرده و برای مقابله با این کاهش وزن، اشتهای شما را افزایش و سوخت‌وساز را کاهش می‌ دهد.

این مکانیزم دفاعی بدن، یکی از مهم‌ ترین دلایل چاقی و استپ وزنی است. در افرادی که درگیر چاقی مفرط هستند، این نقطه تنظیم به شدت بالا رفته است و متاسفانه رژیم و ورزش به تنهایی نمی‌ توانند این تنظیمات را تغییر دهند. در چنین شرایطی، جراحی‌ های لاغری مانند عمل اسلیو معده با تغییر در پیام‌رسان‌های شیمیایی و هورمون‌ های گرسنگی، به بازتنظیم این نقطه در مغز کمک می‌کنند.

 اختلالات هورمونی؛ متهمان ردیف اول چاقی

بسیاری از مراجعانی که از افزایش وزن مداوم شکایت دارند، تصور می‌ کنند تنها مشکل آن‌ ها پرخوری است؛ اما در بسیاری از موارد، تاثیر هورمون‌ ها بر چاقی نادیده گرفته می‌ شود. هورمون‌ ها فرماندهان متابولیسم بدن هستند و اگر تعادل آن‌ ها به هم بخورد، حتی با کمترین میزان غذا نیز کاهش وزن غیرممکن به نظر می‌ رسد.

کم‌کاری تیروئید، PCOS و مقاومت به انسولین

یکی از شایع‌ ترین دلایل چاقی در زنان و مردان، اختلال در عملکرد غدد است. برای مثال، در بیماری کم‌کاری تیروئید، سوخت‌وساز بدن به شدت افت کرده و فرد دچار چاقی ناگهانی می‌ شود. همچنین، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) در زنان با برهم زدن تعادل هورمون‌ های جنسی، تجمع چربی در ناحیه میانی بدن را تشدید می‌ کند.

اما شاید مهم‌ ترین عامل بیولوژیکی در دنیای امروز، مقاومت به انسولین باشد. وقتی سلول‌ های بدن به انسولین پاسخ نمی‌ دهند، قند خون به جای تبدیل شدن به انرژی، مستقیما به صورت بافت چربی ذخیره می‌ شود. این چرخه معیوب باعث می‌ شود فرد مدام احساس گرسنگی کند و یکی از اصلی‌ ترین علت‌ های چاقی شکم و پهلو محسوب می‌ شود.

نقش هورمون کورتیزول (استرس) در چاقی شکمی

آیا می‌ دانستید استرس مزمن می‌ تواند مستقیما سایز دور کمر شما را تغییر دهد؟ هورمون کورتیزول که در پاسخ به استرس ترشح می‌ شود، تمایل بدن به ذخیره چربی در ناحیه شکم را افزایش می‌ دهد. این موضوع توضیح می‌ دهد که چرا در دوره‌های پرفشار کاری، بسیاری از افراد دچار دلایل چاقی شکم و پهلو می‌شوند، حتی اگر رژیم غذایی خود را تغییر نداده باشند.

سبک زندگی مدرن و تله‌ های محیطی

علاوه بر فاکتورهای داخلی، محیط پیرامون ما نیز به شدت در اینکه چرا چاق می‌ شویم نقش دارد. سبک زندگی در دهه‌های اخیر به گونه‌ای تغییر کرده که بدن انسان را در وضعیتی میان «کالری‌ های بیش‌ از حد» و «فعالیت‌ کمتر از حد» محاصره کرده است.

غذاهای فرآوری شده و کالری‌ های پنهان

یکی از بزرگترین چالش‌ های تغذیه مدرن، مصرف غذاهای فرآوری شده است. این غذاها سرشار از قندهای مصنوعی و چربی‌ های اشباع هستند که به سرعت باعث افزایش وزن می‌ شوند. وجود کالری‌ های پنهان در نوشیدنی‌ های قندی و سس‌ ها باعث می‌ شود بسیاری از افراد بدون آنکه بدانند، بسیار فراتر از نیاز بدن خود انرژی دریافت کنند که این خود یکی از انواع دلایل چاقی در جوامع شهری است.

کم‌ تحرکی و فرهنگ پشت‌میزنشینی

تغییر ماهیت مشاغل و رواج فرهنگ پشت‌میزنشینی، میزان کالری‌سوزی روزانه ما را به حداقل رسانده است. ساعت‌ها نشستن مقابل مانیتور نه تنها سوخت‌وساز را کند می‌کند، بلکه با تضعیف عضلات، بدن را در وضعیت ذخیره‌سازی چربی قرار می‌دهد.

ترکیب این کم‌تحرکی با استرس‌های شغلی، معجونی می‌ سازد که نتیجه آن چیزی جز چاقی مفرط نیست. در این مرحله، زمانی که شاخص توده بدنی (BMI) از مرزهای سلامت عبور می‌ کند، بدن دیگر به سادگی به پیاده‌روی‌ های کوتاه پاسخ نمی‌ دهد و نیاز به رویکردهای درمانی جدی‌ تر برای نجات سلامت فرد احساس می‌ شود.

چرا برخی افراد با وجود تلاش زیاد، لاغر نمی‌ شوند؟

بسیاری از افراد تصور می‌ کنند که شکست در کاهش وزن همیشه نتیجه «کم‌کاری» یا «تقلب در رژیم غذایی» است. اما در واقعیت، زمانی که فرد با دلایل چاقی مفرط (Morbid Obesity) دست‌وپنجه نرم می‌ کند، ماجرا کاملا متفاوت است. در این مرحله، چاقی دیگر تنها یک مشکل ظاهری نیست، بلکه به یک وضعیت بیولوژیکی پیچیده تبدیل شده که در آن بدن با تمام توان در برابر کاهش وزن مقاومت می‌ کند.

مفهوم چاقی مفرط و تغییر مکانیسم‌های بدن

زمانی که شاخص توده بدنی از حد مشخصی فراتر می‌ رود، بدن دچار تغییرات ساختاری در متابولیسم و سیستم پاداش مغزی می‌ شود. در چاقی‌ های گرید بالا، سلول‌ های چربی به قدری افزایش یافته و تغییر ماهیت می‌ دهند که سیگنال‌ های سیری به درستی به مغز نمی‌ رسند. با این شرایط، فرد دچار استپ وزنی می‌ شود که ریشه در «نقطه تنظیم» بسیار بالای بدن دارد.

در واقع، در افراد مبتلا به چاقی مفرط، سوخت‌وساز پایه به شدت افت می‌ کند. به همین دلیل است که ورزش‌ های ساده یا رژیم‌ های معمول، دیگر نمی‌ توانند بر دلایل چاقی که در لایه‌ های عمیق فیزیولوژیک نفوذ کرده‌اند، غلبه کنند. در این وضعیت، بدن کاهش وزن را یک تهدید برای بقا تلقی کرده و با افزایش هورمون گرسنگی، تلاش می‌ کند وزن را در همان سطح بالا نگه دارد.

چه زمانی جراحی لاغری (اسلیو و بای‌پس) تنها راه چاره است؟

وقتی تمام مسیرها به بن‌ بست می‌ رسد و بیماری‌ های مرتبط با چاقی مانند دیابت نوع ۲، فشار خون بالا و آپنه خواب سلامت فرد را به خطر می‌ اندازند، علم پزشکی راهکار جراحی را پیشنهاد می‌ دهد. جراحی لاغری به عنوان یک میان‌بر برای شکستن دیواره سخت مقاومت بدن عمل می‌ کند.

تعریف شاخص توده بدنی (BMI) برای جراحی

پزشکان متخصص جراحی لاغری معمولا زمانی این روش را به عنوان درمان قطعی در نظر می‌ گیرند که:

• شاخص توده بدنی (BMI) فرد بالای ۴۰ باشد.
• یا BMI فرد بالای ۳۵ باشد و همزمان به بیماری‌ های مرتبط با چاقی (مانند کبد چرب یا دردهای مفصلی شدید) مبتلا باشد.

درمان ریشه‌ ای؛ فراتر از کوچک کردن معده

بسیاری تصور می‌ کنند جراحی‌ هایی مثل اسلیو یا عمل بای‌ پس معده تنها با کوچک کردن حجم معده باعث لاغری می‌ شوند. اما حقیقت جالب‌ تر است؛ این جراحی‌ ها با تغییر در ترشح هورمون‌ های گوارشی (مانند گرلین یا هورمون گرسنگی)، مستقیما با تاثیر هورمون‌ ها بر چاقی مقابله می‌ کنند.

در واقع، جراحی لاغری باعث می‌ شود که مغز دوباره سیگنال‌ های سیری را دریافت کند و نقطه تنظیم وزن پایین بیاید. این تغییرات هورمونی باعث می‌ شود که میل به پرخوری از بین برود و بدن اجازه دهد ذخایر چربی قدیمی سوزانده شوند. به همین دلیل است که جراحی، موثرترین راه برای مقابله با دلایل چاقی مفرط در افرادی است که روش‌ های دیگر برای آن‌ ها بی‌ فایده بوده است.

بهتر است بخوانید: فرق چاقی و اضافه وزن چیست؟

نتیجه‌گیری و گام اول برای درمان

درک این موضوع که دلایل چاقی بسیار فراتر از مسائل ساده‌ای چون پرخوری است، اولین و بزرگ‌ترین قدم در مسیر سلامتی شماست. چاقی یک بیماری پیچیده بیولوژیکی است که در آن ژنتیک، هورمون‌ها و محیط دست به دست هم می‌دهند تا تعادل بدن را برهم بزنند. اگر شما هم سال‌هاست با این معضل درگیر هستید و روش‌های مرسوم برایتان بی‌فایده بوده، خودتان را ملامت نکنید؛ شاید بدن شما در یک وضعیت بیولوژیکی خاص (مانند چاقی مفرط) قرار دارد که نیاز به مداخله تخصصی پزشکی دارد.

گام اول شما چیست؟ بهترین شروع، شناخت وضعیت فعلی بدنتان است. اولین پیشنهاد ما به شما، محاسبه شاخص توده بدنی (BMI) است. این عدد به شما و پزشک معالج کمک می‌کند تا بفهمید آیا در محدوده خطر قرار دارید یا خیر. اگر BMI شما بالای ۳۵ است، زمان آن رسیده که با یک متخصص جراحی لاغری مشورت کنید تا راهکاری دائمی و علمی برای بازتنظیم متابولیسم بدن خود (مانند اسلیو یا بای‌پس معده) پیدا کنید.

سوالات متداول