پرخوری عصبی چیست و چطور درمان می شود؟
آیا تا به حال پیش آمده که بدون اینکه واقعا گرسنه باشید، خودتان را جلوی درب باز یخچال پیدا کنید؟ آیا لحظاتی وجود دارد که وقتی استرس دارید، غمگین هستید یا حتی بی حوصله، غذا خوردن تنها راه آرام شدن شما باشد؟ و از همه تلخ تر، آن لحظهای است که غذا تمام می شود و جای آن را یک احساس گناه شدید و عذاب وجدان میگیرد. اگر این سناریو برایتان آشناست، بگذارید همین ابتدای کار خیالتان را راحت کنم که شما تنها نیستید.
بسیاری از افرادی که برای مشاوره جراحی لاغری به مطب می روند، این نگرانی بزرگ را دارند که اراده ندارند و وقتی عصبی می شوند فقط می خورند، آیا عمل به آنها کمک می کند؟ پاسخ به این سوال نیازمند درک درست صورت مسئله است. چیزی که شما تجربه می کنید، «شکمو بودن» یا «ضعف اراده» نیست؛ شما احتمالا درگیر وضعیتی به نام پرخوری عصبی (Emotional Eating) هستید. این وضعیت یک نقص شخصیتی نیست، بلکه یک مکانیسم پیچیده مغزی است. در واقع، مغز شما یاد گرفته است که برای مقابله با فشارهای روانی و تنظیم احساسات، از غذا به عنوان یک «مسکن» استفاده کند.
در این مقاله قصد داریم پرده از راز پرخوری عصبی برداریم. میخواهیم ببینیم این اختلال دقیقا چیست، چه تفاوتی با گرسنگی واقعی دارد و مهم تر از همه، آیا پرخوری عصبی مانعی برای انجام عمل اسلیو یا بای پس معده است یا خیر؟
نشانه ها و علائم پرخوری عصبی (چطور بفهمم درگیرم؟)
شاید برایتان سخت باشد که مرز بین علاقه به غذا و پرخوری عصبی را تشخیص دهید. همه ما گاهی در مهمانی ها یا تعطیلات زیاده روی می کنیم، اما پرخوری عصبی الگوی متفاوتی دارد.
اگر نشانه های زیر را در رفتار غذایی خود می بینید، احتمالا این موضوع فراتر از یک شکمو بودن ساده است:
- خوردن با سرعت بالا: حجم زیادی از غذا را در مدت زمان بسیار کوتاهی می خورید، انگار که عجله دارید یا کسی دنبالتان است.
- غذا خوردن در تنهایی: به دلیل احساس خجالت از حجم غذایی که می خورید، ترجیح می دهید تنها باشید یا شب ها که همه خوابند سراغ یخچال می روید.
- خوردن بدون گرسنگی فیزیکی: معدهتان قار و قور نمی کند، اما مغزتان دستور خوردن می دهد (معمولا در پاسخ به استرس، خشم یا ناراحتی).
- احساس عدم کنترل: انگار یک نیروی خارجی شما را کنترل می کند و نمی توانید قاشق را زمین بگذارید، حتی وقتی که درد معده گرفتهاید.
- چرخه احساس گناه: بلافاصله پس از تمام شدن غذا، حس لذت جای خود را به نفرت از خود، افسردگی یا عذاب وجدان می دهد.
برای اینکه بهتر متوجه شوید که آیا گرسنگی شما واقعی است یا ناشی از اعصاب، به جدول زیر دقت کنید. این جدول به شما کمک می کند تا در لحظه تصمیم گیری کنید:
| ویژگی | گرسنگی فیزیکی (واقعی) | گرسنگی عصبی (کاذب) |
|---|---|---|
| شروع | تدریجی و آرام آرام احساس می شود | ناگهانی و فوری بروز می کند |
| محل احساس | در معده (قار و قور کردن) | در ذهن (هوس شدید) |
| نوع غذا | با هر غذایی (حتی نان و پنیر) رفع می شود | فقط غذاهای خاص (شیرین، چرب، فستفود) می خواهد |
| توقف | با احساس سیری دست از خوردن می کشید | حتی با پر بودن معده ادامه می دهید |
| احساس بعدش | رضایت و سیری | پشیمانی و عذاب وجدان |
تفاوت پرخوری عصبی (Bulimia) و اختلال پرخوری (Binge Eating)
در جستجوهای اینترنتی، ممکن است با واژه های مختلفی روبرو شوید. دانستن تفاوت این دو برای درمان بسیار مهم است، مخصوصا اگر قصد عمل لاغری دارید.
۱. اختلال پرخوری (Binge Eating Disorder)
این همان حالتی است که اکثر مراجعین چاقی با آن درگیر هستند. در این حالت فرد دوره هایی از پرخوری شدید و غیرقابل کنترل دارد و بعد از آن دچار احساس گناه میشود، اما تلاشی برای بالا آوردن غذا یا ورزش های سنگین برای جبران آن نمیکند. همین موضوع باعث افزایش وزن شدید می شود.
۲. پرخوری عصبی یا بولیمیا (Bulimia Nervosa)
در بولیمیا، فرد دقیقا همان رفتار پرخوری را دارد، اما بلافاصله به دلیل ترس شدید از چاقی، سعی در جبران دارد. این جبران می تواند شامل استفراغ عمدی، مصرف مسهل ها یا ورزش های طاقت فرسا باشد. افراد مبتلا به بولیمیا ممکن است چاق نباشند یا وزن نرمال داشته باشند، اما آسیب های جدی به مری و دندان های خود وارد می کنند.
نکته: تشخیص دقیق بین این دو بسیار حیاتی است. اگر کاندیدای عمل اسلیو یا بایپس هستید، تیم پزشکی باید بداند الگوی رفتاری شما کدام است تا بهترین آمادگی قبل از عمل را برایتان فراهم کند.
چرا دچار پرخوری عصبی می شویم؟ (ریشه های روانی چاقی)
شاید از خودتان بپرسید: «چرا من نمی توانم مثل بقیه مردم وقتی سیر شدم، قاشق را زمین بگذارم؟» پاسخ در شیمی مغز شما نهفته است، نه فقط در ارادهتان.
وقتی شما غذایی سرشار از قند یا چربی می خورید، مغز مادهای به نام دوپامین ترشح می کند. دوپامین هورمون پاداش و لذت است. در افرادی که دچار پرخوری عصبی هستند، مغز یاد گرفته است که هر وقت دچار استرس، اضطراب یا غم شد، سریع ترین راه برای دریافت «حس خوب» و فرار از آن موقعیت، خوردن غذاست.
علاوه بر این، استرس طولانی مدت باعث ترشح هورمون کورتیزول می شود. کورتیزول اشتهای شما را برای غذاهای شور، شیرین و پرچرب (که دقیقا دشمنان لاغری هستند) افزایش می دهد.
به نقل از وبسایت مایو کلینیک (Mayo Clinic):
“Emotional eating is eating as a way to suppress or soothe negative emotions, such as stress, anger, fear, boredom, sadness and loneliness.”
«پرخوری عصبی، غذا خوردن به عنوان روشی برای سرکوب یا تسکین احساسات منفی است؛ احساساتی نظیر استرس، خشم، ترس، بیحوصلگی، غم و تنهایی.»
بنابراین، شما با غذا خوردن سعی دارید یک حفره عاطفی را پر کنید.
رابطه پرخوری عصبی و جراحی لاغری
اینجا همان نقطهای است که مسیر موفقیت و شکست در عمل های لاغری از هم جدا می شود. بسیاری از بیماران تصور می کنند که جراحی اسلیو معده یا بایپس کلاسیک، مانند یک چوب جادو عمل میکنند و تمام مشکلات آن ها را حل می کند. اما واقعیت کمی پیچیدهتر است.
آیا عمل اسلیو یا بای پس، پرخوری عصبی را درمان می کند؟
پاسخ کوتاه این است: خیر، اما کمک می کند.
بگذارید دقیق تر توضیح دهیم؛ در عمل جراحی (به ویژه اسلیو معده)، بخش بزرگی از معده که مسئول ترشح هورمون گرسنگی (گرلین) است، برداشته می شود. بنابراین بعد از عمل، شما گرسنگی فیزیکی بسیار کمی خواهید داشت.
اما مشکل اینجاست که پرخوری عصبی ربطی به معده ندارد؛ ریشه در مغز دارد. جراح شما روی معده عمل میکند، نه روی مغز!
اگر پس از عمل، همچنان برای آرام کردن اعصاب خود سراغ غذا بروید، با وجود معده کوچک ممکن است دچار مشکلات زیر شوید:
- سندرم دامپینگ (در بایپس): حال بد شدید بعد از خوردن شیرینی.
- درد و استفراغ: چون معده گنجایش حجم غذای عصبی را ندارد.
- ریزه خواری (Grazing): خطرناک ترین مورد! چون نمی توانید حجم زیاد بخورید، شروع به خوردن مداوم و کمکمِ غذاهای پرکالری (مثل شکلات، بستنی آب شده یا چیپس) می کنید که در نهایت باعث توقف کاهش وزن یا حتی بازگشت وزن می شود.
آیا قبل از عمل باید پرخوری عصبی را درمان کنم؟
قطعا بله. یکی از اقدامات لازم قبل از عمل اسلیو یا بای پس، ارزیابی روانشناختی بیمار قبل از عمل است.
هدف ما این نیست که شما را از عمل منصرف کنیم؛ هدف این است که تضمین کنیم لاغر می شوید و لاغر می مانید. اگر تشخیص این باشد که شما درگیر پرخوری عصبی شدید یا درگیر اختلال Binge Eating هستید، متخصص روانشناس یا مشاور تغذیه به شما کمک میکند تا قبل از ورود به اتاق عمل، مهارت های «کنترل هیجان» را یاد بگیرید.
درمان پرخوری عصبی قبل از جراحی باعث می شود:
- ریسک بازگشت وزن به حداقل برسد.
- دوران نقاهت راحت تری داشته باشید.
- یاد بگیرید لذت های دیگری جایگزین غذا کنید (چون بعد از عمل، غذا دیگر نمی تواند آن پناهگاه همیشگی باشد).
راه های درمان پرخوری عصبی (از تراپی تا تغییر سبک زندگی)
خبر خوب این است که پرخوری عصبی درمان پذیر است. برای موفقیت در پروسه کاهش وزن، به ویژه اگر کاندیدای جراحی های چاقی هستید، ما معمولا ترکیبی از روش های زیر را پیشنهاد میکنیم:
۱. درمان شناختی-رفتاری (CBT)
این روش به عنوان استاندارد طلایی درمان اختلالات خوردن شناخته می شود. در جلسات تراپی، روانشناس به شما کمک می کند تا:
- محرک های خود (Triggers) را بشناسید (مثلا بفهمید که دقیقا چه نوع استرسی باعث می شود به سمت یخچال بروید).
- الگوهای فکری منفی را با افکار سازنده جایگزین کنید.
- راه های جایگزین برای مدیریت احساسات پیدا کنید (مثل پیاده روی، نوشتن یا صحبت کردن).
۲. دارو درمانی (تحت نظر پزشک)
گاهی اوقات، شدت اضطراب یا افسردگی به حدی است که نیاز به مداخله دارویی دارد. داروهای ضدافسردگی یا داروهای تنظیم کننده اشتها ممکن است توسط روانپزشک تجویز شوند.
هشدار جدی: هرگز خودسرانه از داروهای لاغری یا آرامبخش استفاده نکنید. اگر قصد عمل اسلیو یا بایپس دارید، مصرف هرگونه دارو باید با اطلاع جراح شما باشد، زیرا برخی داروها با پروسه جراحی تداخل دارند.
۳. تغییر سبک زندگی با خوردن آگاهانه (Mindful Eating)
خوردن آگاهانه یعنی «حضور در لحظه» هنگام غذا خوردن. این مهارت پادزهر پرخوری عصبی است. یک تکنیک کاربردی: قانون مکث ۵ دقیقهای هر زمان که احساس کردید ولع شدید برای خوردن دارید، به خودتان بگویید: «باشه، میخورم، اما ۵ دقیقه دیگر.» در این ۵ دقیقه، از خود بپرسید:
- آیا واقعا گرسنهام؟
- الان چه حسی دارم؟ (خشمگینم؟ خستهام؟) معمولا بعد از ۵ دقیقه، آن ولع شدید فروکش می کند یا حداقل می توانید با کنترل بیشتری تصمیم بگیرید.
نتیجه گیری
بسیاری از افراد فکر می کنند چون پرخوری عصبی دارند، پس هرگز نمی توانند لاغر شوند یا عمل جراحی لاغری انجام دهند؛ این تفکر اشتباه است. پرخوری عصبی یک بن بست نیست، بلکه فقط یک دست انداز در مسیر سلامتی است.
آیا احساس میکنید پرخوری عصبی سد راه شما برای دستیابی به اندام ایدهآلتان است؟ نگذارید ترس و احساس گناه شما را عقب نگه دارد. همین حالا با کلینیک ما تماس بگیرید یا فرم مشاوره رایگان را پر کنید. تیم تخصصی ما وضعیت شما را بررسی کرده و بهترین نقشه راه درمان را برایتان ترسیم می کنند.
سوالات متداول
بله، اما با یک شرط مهم. پرخوری عصبی منع مطلق برای جراحی نیست، اما باید کنترل شود. تیم جراحی قبل از عمل وضعیت شما را بررسی می کند. اگر شدت اختلال زیاد باشد، ممکن است نیاز باشد چند جلسه مشاوره با روانشناس داشته باشید تا مهارتهای کنترل هیجان را یاد بگیرید و سپس جراحی شوید تا بهترین نتیجه را بگیرید.
جراحی لاغری با حذف بخشی از معده، هورمون گرسنگی (گرلین) را به شدت کاهش میدهد، بنابراین اشتهای فیزیکی شما کم میشود. اما جراحی روی «عادتهای مغزی» تاثیری ندارد. اگر پرخوری شما ریشه در استرس یا افسردگی دارد، باید همزمان با جراحی، روی ذهنتان هم کار کنید تا دچار «ریزهخواری» نشوید.
پاره شدن معده بسیار نادر است، اما پرخوری بعد از عمل عوارض دردناکی دارد. چون حجم معده شما بسیار کم است (حدود ۱۵۰ سیسی)، اگر بیش از حد غذا بخورید دچار تهوع، استفراغ و درد شدید سردل میشوید. تکرار این کار در طولانی مدت میتواند باعث گشاد شدن مجدد معده (Dilation) و بازگشت وزن شود.
از «تست سیب» استفاده کنید. اگر واقعا گرسنه باشید، حتی یک سیب یا تکه نان خشک هم برایتان جذاب است. اما اگر فقط دلتان پیتزا، شیرینی یا چیپس می خواهد و به سیب «نه» می گویید، گرسنگی شما عصبی و ناشی از هیجان است، نه نیاز بدن.
