هورمون گرلین چیست؟ چرا همیشه گرسنه هستیم؟

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که مدت کوتاهی پس از صرف غذا، دوباره احساس گرسنگی کنید؟ یا بارها با هزار امید و آرزو رژیم سفت و سختی را شروع کرده‌ اید، اما در نهایت به خاطر «ضعف شدید» و ولع غیر قابل‌ کنترل نسبت به غذا، تسلیم شده‌ اید؟ اگر پاسخ شما مثبت است، باید بدانید که شما تنها نیستید و مهم‌ تر از آن، بی‌ اراده نیستید!

بسیاری از افراد تصور می‌ کنند چاقی صرفا نتیجه پرخوری است، اما علم پزشکی ثابت کرده است که بدن ما توسط سیستم پیچیده‌ ای از پیام‌ رسان‌ های شیمیایی کنترل می‌ شود. مقصر اصلی شکست‌ های مکرر شما در رژیم‌ های لاغری، یک عامل داخلی قدرتمند به نام هورمون گرلین (Ghrelin) است که در بین عموم مردم به هورمون گرسنگی شهرت دارد. این هورمون درست مانند یک آژیر خطر، مدام به مغز فرمان می‌ دهد که «بدن به انرژی نیاز دارد، غذا بخور!» و مقاومت در برابر آن برای طولانی‌ مدت، تقریبا غیر ممکن است.

در این مقاله با ما همراه باشید تا بررسی کنیم که هورمون اشتها دقیقا چیست، ترشح گرلین از معده چگونه انجام می‌ شود و چرا در افراد مبتلا به چاقی مفرط، سطح این هورمون پایین نمی‌ آید. همچنین به عنوان یک راهکار قطعی، بررسی خواهیم کرد که چگونه جراحی‌ های متابولیک مانند اسلیو معده و بای پس معده می‌ توانند با تغییرات اساسی در سیستم گوارش، سطح این هورمون را تنظیم کرده و اشتهای کاذب شما را برای همیشه درمان کنند.

هورمون گرلین چیست و چه کار می‌ کند؟

گرلین که در سال ۱۹۹۹ کشف شد، اغلب به عنوان «هورمون گرسنگی» شناخته می‌ شود زیرا نقش اصلی آن اعلام نیاز بدن به انرژی است. اگر بخواهیم ساده بگوییم، گرلین مانند یک زنگ خطر گرسنگی عمل می‌ کند. زمانی که معده شما خالی است، این هورمون وارد جریان خون شده، به سمت مغز حرکت می‌ کند و با تاثیر بر روی هیپوتالاموس (مرکز کنترل اشتها در مغز)، با صدای بلند فریاد می‌ زند: «من گرسنه‌ ام، غذا بخور!»

به طور طبیعی، سطح هورمون گرلین قبل از وعده‌ های غذایی افزایش می‌ یابد و حدود یک ساعت پس از غذا خوردن، کاهش پیدا می‌ کند تا شما احساس سیری کنید. اما این سیستم در همه افراد به درستی کار نمی‌ کند.

شاید بپرسید این هورمون دقیقا از کجا می‌ آید؟ دانستن پاسخ این سوال بسیار مهم است، زیرا کلید درک چگونگی درمان چاقی در همین نکته نهفته است. اگرچه مقادیر کمی از گرلین در روده کوچک، لوزالمعده و مغز ترشح می‌ شود، اما محل اصلی و کارخانه تولید آن، معده است.

به عبارت دیگر، بیشترین میزان ترشح گرلین از معده در قسمت گنبدی‌ شکل و بالایی معده اتفاق می‌ افتد که به آن فوندوس معده (Gastric Fundus) می‌ گویند. چرا این موضوع اهمیت دارد؟ چون در افرادی که با چاقی مفرط دست‌ و پنج نرم می‌ کنند، این بخش از معده بیش از حد فعال است و حتی زمانی که بدن نیاز به کالری ندارد، سیگنال گرسنگی ارسال می‌ کند. در واقع، یکی از اهداف اصلی جراحی‌ های لاغری، مدیریت همین بخش فوندوس معده است تا صدای بلند این هورمون را ساکت کند.

جنگ داخلی بدن: تفاوت گرلین و لپتین چیست؟

برای درک کامل چاقی، باید بدانیم که هورمون گرلین به تنهایی کار نمی‌ کند. او یک رقیب یا نقطه مقابل دارد به نام لپتین (Leptin). اگر بدن شما را یک ماشین فرض کنیم:

• گرلین (پدال گاز): به بدن می‌ گوید “انرژی کم است، بخور!”
• لپتین (پدال ترمز): به عنوان هورمون سیری شناخته می‌ شود و به بدن می‌گوید “انرژی کافی ذخیره شده، خوردن را متوقف کن.”

لپتین برخلاف گرلین، از سلول‌ های چربی ترشح می‌ شود. قاعدتا هرچه فرد چربی بیشتری داشته باشد، باید لپتین بیشتری ترشح کند و زودتر سیر شود. پس چرا افراد دارای اضافه وزن بالا، همچنان گرسنه‌ اند؟

مشکل اصلی در چاقی مرضی، کمبود هورمون سیری نیست؛ بلکه پدیده‌ ای به نام مقاومت به لپتین است. در بدن افراد چاق، سطح گرلین و لپتین هر دو بالاست، اما مغز دچار خطا می‌ شود. در این حالت، با وجود اینکه بدن شما ذخایر انرژی (چربی) کافی دارد، مغز تصور می‌ کند که در وضعیت قحطی قرار دارید. بنابراین، مغز نه تنها جلوی اشتها را نمی‌ گیرد، بلکه دستور می‌ دهد سطح هورمون اشتها بالا بماند تا شما را مجبور به غذا خوردن کند.

اینجاست که جنگ اراده شکست می‌ خورد؛ چون شما با یک مغز وحشت‌ زده که فکر می‌ کند در حال مرگ از گرسنگی است، می‌ جنگید.

چرا سطح گرلین بالا می‌ رود؟ 

آیا تا به حال از خود پرسیده‌ اید چرا دقیقا زمانی که تصمیم می‌ گیرید کمتر بخورید، اشتهایتان چند برابر می‌ شود؟ یا چرا شب‌ ها که باید بخوابید، تازه موتور گرسنگی‌ تان روشن می‌ شود؟ این‌ ها نشانه‌ های ضعف شخصیتی شما نیستند؛ بلکه واکنش‌ های بیولوژیک بدنتان به شرایط محیطی هستند. قبل از اینکه به سراغ راهکار قطعی برویم، باید بدانید چه عواملی در زندگی روزمره باعث افزایش سطح هورمون گرلین می‌ شوند:

تله رژیم‌ های یویو و گرسنگی طولانی 

این بزرگترین پارادوکس کاهش وزن است! وقتی شما به طور ناگهانی کالری دریافتی خود را به شدت کاهش می‌ دهید یا ساعت‌ های طولانی گرسنگی می‌ کشید، بدن شما نمی‌ داند که قصد لاغری دارید؛ بلکه تصور می‌ کند قحطی شده است. در نتیجه، برای حفظ بقا، سیستم دفاعی خود را فعال کرده و ترشح گرلین را به شدت افزایش می‌ دهد. این مکانیسم باعث می‌ شود شما دچار ولع شدید غذایی شوید، رژیم را بشکنید و وزن از دست رفته را (معمولا با کمی اضافه) برگردانید. این چرخه معیوب، «رژیم یویو» نام دارد.

کم‌ خوابی و آشفتگی شبانه

ارتباط بین خواب و وزن بسیار مستقیم‌ تر از آن چیزی است که فکر می‌ کنید. مطالعات متعدد نشان داده‌ اند که خواب ناکافی (کمتر از ۷ ساعت) تعادل هورمونی را به هم می‌ زند. در حالت کم‌ خوابی، سطح لپتین (هورمون سیری) افت کرده و سطح هورمون اشتها بالا می‌ رود. به همین دلیل است که شب‌ زنده‌ داری معمولا به پرخوری‌ های شبانه ختم می‌ شود.

استرس مزمن و زندگی پرفشار 

وقتی تحت فشار روانی هستید، بدن هورمون کورتیزول ترشح می‌ کند. کورتیزول بالا نه تنها باعث تجمع چربی در ناحیه شکم می‌ شود، بلکه حساسیت مغز به پیام‌ های سیری را کاهش می‌ دهد و تمایل شما را به غذاهای پرکالری افزایش می‌ دهد. در واقع استرس، ترمزهای مغز در برابر گرلین را از کار می‌ اندازد.

چگونه هورمون گرلین را کاهش دهیم؟ (راهکارهای طبیعی و خانگی)

شاید اولین سوالی که به ذهنتان می‌ رسد این باشد: «آیا می‌ توانم بدون دکتر و دارو، این هورمون سرکش را رام کنم؟»  بله، اما به شرطی که بدن شما هنوز وارد فاز «مقاومت هورمونی شدید» نشده باشد. اصلاح سبک زندگی می‌ تواند نوسانات هورمون گرلین را در بدن‌ های سالم‌ تر مدیریت کند. موثرترین روش‌ های طبیعی عبارتند از:

مصرف پروتئین در وعده صبحانه 

پروتئین‌ ها پادشاه مواد مغذی در سرکوب اشتها هستند. تحقیقات نشان داده است که مصرف یک صبحانه سرشار از پروتئین (مثل تخم‌ مرغ یا ماست یونانی) سطح گرلین را بسیار بیشتر از کربوهیدرات‌ ها (مثل نان و مربا) پایین می‌ آورد و شما را مدت طولانی‌ تری سیر نگه می‌ دارد.

خواب را اولویت اول خود کنید 

همانطور که گفتیم، خواب و گرسنگی به هم گره خورده‌ اند. برای تنظیم هورمون اشتها، سعی کنید هر شب سر ساعت مشخصی بخوابید و حداقل ۷ تا ۸ ساعت خواب باکیفیت داشته باشید. تاریک کردن کامل اتاق باعث ترشح ملاتونین می‌ شود که به تنظیم سایر هورمون‌ های بدن کمک می‌ کند.

از خوردن قندهای مصنوعی خودداری کنید

شیرین‌ کننده‌ های مصنوعی و نوشیدنی‌ های رژیمی شاید کالری نداشته باشند، اما مغز را فریب می‌ دهند. وقتی طعم شیرین حس می‌ شود اما کالری وارد بدن نمی‌ شود، مغز گیج شده و برای جبران، دستور ترشح هورمون گرسنگی بیشتری را صادر می‌ کند. حذف شکر و جایگزینی آن با کربوهیدرات‌ های پیچیده (مثل نان جو) سطح قند خون و اشتهای شما را پایدار می‌ کند.

آیا این روش‌ ها برای همه جواب می‌ دهد؟

باید با خودمان صادق باشیم. این روش‌ های طبیعی برای کسانی که ۵ تا ۱۰ کیلوگرم اضافه وزن دارند، معجزه می‌ کند. اما اگر شاخص توده بدنی (BMI) شما بالای ۳۵ است، داستان کاملا متفاوت است. در چاقی مفرط، بدن وارد یک جنگ بیولوژیک شده و سطح هورمون گرلین به قدری بالاست که با خوردن پروتئین یا خوابیدن تنظیم نمی‌ شود. در این شرایط، تکیه بر «اراده» یا «رژیم‌ های لاغری» مثل جنگیدن با تانک به وسیله تفنگ آب‌ باش است! برای این افراد، تغییر باید بنیادی‌ تر و در سطح آناتومی بدن باشد.

تیر خلاص به گرسنگی: تاثیر جراحی لاغری بر هورمون گرلین

اگر یادتان باشد در ابتدای مقاله گفتیم که بخش گنبدی شکل بالای معده (فوندوس)، کارخانه اصلی تولید هورمون گرسنگی است. حال تصور کنید چه اتفاقی می‌ افتد اگر این کارخانه برای همیشه تعطیل شود؟ این دقیقا همان کاری است که جراحی چاقی انجام می‌ دهد. برخلاف رژیم‌ های لاغری که فقط با «اراده» شما سروکار دارند، جراحی مستقیما به سراغ آناتومی می‌ رود.

۱. عمل اسلیو معده: حذف فیزیکی فوندوس معده

در عمل اسلیو معده، جراح حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد از حجم معده را از بدن خارج می‌ کند. اما نکته طلایی اینجاست که بخشی که از بدن خارج می‌ شود، شامل همان فوندوس معده (مرکز فرماندهی گرلین) است.

زمانی که این بخش از بدن بیرون آورده می‌ شود، سطح هورمون گرلین در خون به طرز چشمگیر و ناگهانی سقوط می‌ کند. به همین دلیل است که بیماران اسلیو، درست یک روز بعد از عمل و حتی قبل از اینکه وزن زیادی کم کنند، با تعجب می‌ گویند: «اصلاً احساس گرسنگی ندارم!» این کاهش اشتها، تلقین نیست؛ بلکه نتیجه حذف منبع ترشح هورمون است. در واقع، اسلیو معده با خاموش کردن صدای بلند گرسنگی، به شما فرصت می‌ دهد تا بدون جنگ و جدال با بدنتان، به رژیم غذایی سالم پایبند بمانید.

۲. عمل بای‌ پس معده: تغییر مسیر و تنظیم مجدد هورمون‌ ها

مکانیسم عمل بای پس معده کمی متفاوت اما به همان اندازه هوشمندانه است. در این روش، اگرچه فوندوس معده از بدن خارج نمی‌ شود، اما غذا دیگر وارد آن نمی‌ شود و مسیر گوارش تغییر می‌ کند.

در بای‌ پس، غذا مستقیما به بخش‌ های پایین‌ تر روده کوچک هدایت می‌ شود. این «میانبر» باعث ترشح زودهنگام هورمون‌ های سیری قدرتمندی مانند GLP-1 و PYY از روده می‌ شود. این هورمون‌ ها فورا به مغز پیام می‌ دهند که «سیر شدیم!». بنابراین در بای‌ پس، کاهش گرلین در کنار افزایش شدید هورمون‌ های سیری، یک سد محکم در برابر پرخوری می‌ سازد.

آیا بعد از عمل اسلیو، هورمون گرلین دوباره برمی‌ گردد؟

یکی از بزرگترین ترس‌ های متقاضیان عمل لاغری این است: «نکند عمل کنم، اما بعد از مدتی دوباره همان اشتهای وحشتناک سراغم بیاید؟» بگذارید پاسخ صادقانه و علمی به این سوال بدهیم.

در عمل اسلیو، با حذف فوندوس، منبع اصلی گرلین از بین می‌ رود و سطح این هورمون حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد افت می‌ کند. این افت ناگهانی باعث می‌ شود شما در ماه‌ های اول تقریبا هیچ میلی به غذا نداشته باشید. اما بدن انسان هوشمند است و قدرت تطبیق دارد.

تحقیقات نشان می‌ دهد که پس از گذشت ۱ تا ۲ سال از عمل، سلول‌ های باقی‌ مانده در معده ممکن است تلاش کنند تا حدی خود را بازسازی کنند و سطح هورمون گرلین کمی بالا بیاید. اما خبر خوب اینجاست که سطح هورمون هرگز و هرگز به اندازه دوران چاقی (قبل از عمل) برنمی‌ گردد. اگر قبل از عمل گرسنگی شما مثل فریاد بلند یک دیو بود، بعد از دو سال نهایتا تبدیل به زمزمه آرام یک کودک می‌ شود که کاملا قابل کنترل است.

دوران طلایی یا «ماه عسل جراحی» را دریابید!

ما در پزشکی اصطلاحی به نام ماه عسل جراحی (Honeymoon Period) داریم. این دوره معمولا ۶ تا ۱۲ ماه اول بعد از عمل است که سطح هورمون گرسنگی نزدیک به صفر است و کاهش وزن به سرعت اتفاق می‌ افتد.

این زمان، بهترین و طلایی‌ ترین فرصت زندگی شماست. چرا؟ چون «جنگجوی گرسنگی» (گرلین) مرده است و شما فرصت دارید بدون مزاحمت او، عادت‌ های غذایی جدید بسازید. اگر در این دوران طلایی که اشتها ندارید، یاد بگیرید که آرام غذا بخورید، پروتئین را در اولویت قرار دهید و ریزه‌خواری را ترک کنید، آن‌ وقت حتی اگر سال‌ ها بعد سطح گرلین کمی بالا برود، عادت‌ های ساخته شده در مغز شما، اجازه بازگشت وزن را نخواهند داد. 

نتیجه‌ گیری

مبارزه با هورمون گرلین در شرایط چاقی مفرط، یک جنگ نابرابر است. وقتی بیولوژی بدن شما (هورمون‌ ها) علیه شماست، تکیه کردن تنها به «اراده» و «رژیم‌ های سخت»، نتیجه‌ ای جز خستگی، ناامیدی و بازگشت وزن نخواهد داشت. چاقی یک بیماری پیچیده هورمونی است و درمان آن نیز باید ریشه‌ ای باشد.

شما لایق این هستید که بدون احساس گرسنگی مداوم و بدون جنگیدن با بدنتان، زندگی سالمی داشته باشید. علم پزشکی امروز این امکان را فراهم کرده تا با حذف منبع اصلی گرسنگی، کنترل بدنتان را دوباره به دست بگیرید. اگر از امتحان کردن رژیم‌ های مختلف و شکست خوردن در برابر اشتهای سیری‌ ناپذیر خسته شده‌ اید، همین حالا اولین قدم را برای درمان دائمی بردارید.

سوالات متداول